Tefsir İlimleri

1. Tefsir ve Usul

Dr. Ahmed b. Muhammed el-Fâdıl

Dr. Ahmed b. Muhammed el-Fadıl 1966 yılında Suriye'nin Şam şehrinde dünyaya geldi. Tefsir ve Kur'an İlimleri alanında doktor ünvanını aldı. Şam'da bulunan eş-Şam el-Cami'il-ali Enstitüsü'nde tefsir ve ilimleri, hadis ve ilimleri alanında dersler verdi, aynı enstitüde usulu'd-din ve felsefe bölümü başkanlığı yaptı Şam'da bulunan el-Fethu'l-İslami Enstitüsü'nde onbeş sene boyunca nahiv ve irab dersleri verdi. Kelam ve tefsir alanında telif ve tahkik çalışmaları yapmıştır. Halihazırda Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesinde lisansüstü dersleri vermektedir.

Tefsir ve Ulûmul Kur'an, Kevseriyye İslami İlimler Eğitim ve Araştırma Merkezi müfredatının ana derslerindendir. Çünkü bu ilimler yüce Allah'ın (cc) Kitabını doğru anlayabilmek İçin son derece önemlidir. Ul'umul Kur'an ve Tefsir Usulü ilmi Kıraat Tecvit, Hat gibi Kur'an-ı Kerim'e hizmet eden ilimlerden olmakla birlikte Kur'an-ı Kerimi doğru metotla anlamaya ve tefekkür etmeye vesiledir. Kur'an'ın tefsirini anlamak için Ulumul Kur'an öğrenmenin gerekliliği fıkhı anlamak için fıkıh usulünü öğrenmenin gerekliliği gibidir. Bu doğrultuda bu ilimlerin başlıca faydaları şunlardır;

Tefsir ilmine hizmet eden ulemanın gayretlerine, Kur'an-ı Kerim'in manasını idrak etme noktasında bu gayretin meyvesi olan usule vakıf olmak ve Kelamullah'ın yüce sırlarından haberdar olmak.
Müfessirlerin itikadi, fıkhi, lügavi, kelami vb. çeşitli teveccühlerini ve bu teveccühlerin asırlar boyu tefsir literatürüne olan etkisini bilmek.
Kur’an ve Sünnet’in esaslarını tahrif etmeye, batıl inanç ve vehimler yaymaya çalışanları ayırt edebilecek, onların tezlerini çürütebilecek ilmi donanıma sahip olmak.
Bazı fırkaların benimsediği sapkın düşünce ve yöntemleri bilmek, tefsir kitaplarına eklemiş oldukları hurafe bilgelerden korunmak, onları tashih etmek.
Müfessirlerin tefsir metotlarını kronolojik olarak incelemek ve bu ilme olan katkılarını öğrenmek.
Kur’an’ın insanlar tarafından anlaşılmasını kolaylaştırmak ve bu vesileyle Allah tealanın kitabına hizmet etme ecrine nail olmak.

Bu faydaların yanı sıra tefsirle iştigal eden kimsenin; Sarf, Belagat, Akaid, Fıkıh ve Usul ilimlerine de vakıf olması elzemdir. Nitekim Zemahşeri'nin Keşşaf'ı, Fahreddin Razi'nin Tefsiru'l Kebir'i, Taberi'nin Cami'ul Beyan'ı gibi önemli eserlere bakıldığında bu ilimlerden ciddi manada istifade edildiği görülmektedir. Bu sebeple Kevseriyye İslami İlimler Eğitim ve Araştırma Merkezi'nde Tefsir ilimleri zikrettiğimiz ilimlerle birlikte ve onlardan faydalanılarak tedris edilmektedir.

Tefsir kitapları üslup ve metot açısından birbirlerinden farklıdır. Bazı tefsirler derin manalar içerirken bazıları sözü fazla uzatmadan okuyucuya mananın özünü verir. Bazıları ise başta bu öz manayı verip sonrasında fıkhi, nahvi, akidevi meseleleri ele alır ve kıraatler arasındaki farklılıklara değinir. Kurumumuzda okutulan İmam Nesefi'nin Medariku't-Tenzil isimli tefsiri son kısımda saydığımız eserlerdendir. Bu metin, aslında belagat ve irab cihetinden Zemahşeri'nin Keşşaf isimli tefsirinin özü/özeti mahiyetindedir. Fakat metninin açıklığı ve kolaylığı, ahkam ayetlerinde Hanefi mezhebinin görüş ve delillerinin zikredilmesi, bilhassa akidevi hususlarda Ehl-i Sünnet fikirlerinin savunulması gibi noktalarda Zemahşeri'den ayrılmaktadır.

Bütün bu özellikler göz önünde bulundurulduğunda, Nesefi Tefsiri’nin ilim ehli nezdinde itibar edilen bir tefsir olduğu anlaşılacaktır. Geçmişten günümüze, ilim ehli tarafından bu kitap büyük ilgi görmüş ve medreselerde okutulagelmiştir. El-Ezher gibi birçok İslami ilim merkezi de bu kitabı müfredatlarına dahil etmiştir. Zikrettiğimiz bu önemli vasıfları sebebiyle biz de Kevseriyye İslami İlimler Eğitim ve Araştırma Merkezi olarak tefsir derslerimizde İmam Nesefi'nin bu kitabından faydalanıyor ve bahsettiğimiz meseleleri derslerimizde mütalaa ve müzakere ediyoruz.

Ulumu’l-Kur’an alanında da dilinin açıklığı, ibaresinin kolay anlaşılabilirliği, içeriğinin tüm konuları kapsayıcı olması sebebiyle Nureddin Itr Hocaefendi’nin telif etmiş olduğu Ulumu’l-Kur’an-i'l-Kerim adlı kitap müfredatımızda yer almaktadır.

Medârikü't-Tenzil
Ebü'l-Berekât Nesefî, Hanefî Fıkıh, Kelâm ve Tefsir âlimidir. Günümüzde Özbekistan sınırları içinde bulunan, şimdiki adı ise Karşi olan Nesef şehrinde 1223 tarihinde doğdu. Genellikle Tefsiru’n-Nesefî veya Medârik diye anılan kitabın müellifi Ebü'l-Berekât Hâfızüddin Abdullah bin Ahmed bin Mahmud en-Nesefî’dir. (v. 1310)

Eser, bir dirayet tefsiridir. Kısa, özlü, kolay anlaşılır bir Arapça ile kaleme alınmıştır. Ebü'l-Berekât, bu tefsirinin özelliklerini tefsirin çok kısa olan mukaddimesinde şöyle belirtir:

"İsteğine icabet etmem taayyün eden bir zat benden te'vilata dair orta hacimli bir eser yazmamı istedi. Bu kitap, îrâb (dilbilgisi tahlilleri) ve kıraât vecihlerini toplayacak, bedî ve işârât ilimlerini ihtiva edecek, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat'in sözlerini içine alacak, bid'at ve dalâlet ehlinin bâtıl görüşlerinden uzak olacak, usandıracak kadar uzun, anlamı bozacak derecede kısa olmayacaktı. Hazer ve sakınma yolunu tutup buna beşerin gücünün yetmeyeceği düşüncesiyle adımımı bir ileri atıyor, bir geri alıyordum. Ama sonunda birçok engele rağmen Allah’ın izniyle bu esere başladım ve kısa bir sürede de tamamladım."

et-Tefsir ve'l-Müfessirûn
Muhammed Hüseyin ez-Zehebî'nin (v. 1398/1977) kaleme aldığı bu eser, İslam ilimlerinde ve özellikle de Tefsir Tarihi alanında temel başvuru kaynağı olmuştur. Tefsirin doğuşunu, gelişimini, müfessirlerin Kur’ân-ı Kerîm’i tefsir ederken takip ettikleri metotları ve asrımızda öne çıkan tefsir anlayışlarını konu alan en kapsamlı kitaptır. Söz konusu bu kitapta, uydurma rivayetlerin ve israiliyatın tefsire girmesi, Kur’ân-ı Kerîm’i anlamaya çalışan veya tefsir yazmaya yönelen bir müfessirin hangi şartları taşıması gerektiği konuları ile tefsirle ilgisi bulunan daha pek çok mesele ele alınmıştır.

2. Ahkam Ayetleri

İsmail el-Meczûb

İsmail el-Meczûb, 1945 yılında Humus şehrinde dünyaya geldi. Humus’un ileri gelen âlimlerinden ve şeyhlerinden eğitim aldı. Sonraki eğitim yıllarını ise Şam’da bulunan Fetih İslami Eğitim Merkezi'nde sürdürdü. 1968'de El-Ezher'den hukuk bilimi diploması aldı. Ardından Humus içinde ve dışında - Fetih İslami Eğitim Merkezi gibi - birçok İslami eğitim merkezinde dersler vermeye başladı. Aynı zamanda Osman bin Affan Camii, Büyük Nuri Camii, Birr Camii ve Ravza Camii başta olmak üzere birçok camide de ders halkalarını sürdürdü. Alanında birçok eseri bulunan İsmail el-Meczûb, hâlihazırda İstanbul’da eğitim faaliyetlerini sürdürmektedir.

Bismillahirrahmanirrahim

Âlemlerin Rabbi olan Allah’a (c.c.) hamd, nebimiz Hz. Muhammed’e (s.a.v.), âline ve ashabına salât ve selâm olsun.

Ahkâm âyetleri tefsiri, İslami ilimler öğrencisine derin bir bakış açısı kazandırmaya ve şer’î hükümleri delilleri ile bilmeye yardımcı olan en önemli ilimlerden biridir. Bu ilim, kişiyi Rasûlullah’a (s.a.v.) hakkıyla tâbi olabilme şerefine ulaştırır. Allah Teâlâ, Kur’ân-ı Kerîm’de peygamberine tâbi olan kimseleri şöyle vasıflandırmıştır:

“De ki: İşte benim yolum budur; basiret üzere Allah’a davet ediyorum. Ben ve bana uyanlar (işte böyleyiz). Ben Allah’ı tesbih ederim ve ben müşriklerden değilim.” (Yusuf Sûresi, 108)

Bu ilmin öğrenimi; Arapça dil bilimleri, Hadis, Fıkıh, Fıkıh Usulü gibi diğer şer’î ilimlerle güçlü bir irtibat içerisinde olmalıdır. Aynı zamanda sahabe, tâbiîn ve ilimde derinleşmiş müctehid âlimlerin; mükellefin dalâletten ve tahriften korunması için Kur’ân-ı Kerîm’den istinbat ettikleri şer’î hükümlerle de irtibat hâlinde olmalıdır. Allah Teâlâ, Kur’ân-ı Kerîm’de Müslümanları tahriften ve dalâletten sakınmaları konusunda şöyle uyarmıştır:

“Sana Kitab’ı indiren O’dur. Onun (Kur’ân’ın) bazı âyetleri muhkemdir ki bunlar Kitab’ın esasıdır. Diğerleri ise müteşabihtir. Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve onu tevil etmek için müteşabih âyetlerin peşine düşerler.” (Âl-i İmrân Sûresi, 7)

Alimlerin büyükleri bu ilimde birçok eser telif etmişlerdir. Bunlardan bazıları şunlardır: Hanefî mezhebi âlimlerinden Cessâs olarak bilinen Ebû Bekr er-Râzî’nin (h. 370) Ahkâmü’l-Kur’ân’ı, Şâfiî mezhebi âlimlerinden olan ve eserinde İmam Şâfiî’nin sözlerini toplayan İmam Beyhakî’nin (h. 458) Ahkâmü’l-Kur’ân’ı, Ebû Bekr İbnü’l-Arabî el-Mâlikî’nin (h. 543) aynı şekilde telif ettiği Ahkâmü’l-Kur’ân’ıdır. İmam Kurtubî de tefsiri el-Câmi‘u li'l Ahkâmi’l-Kur’ân'da fıkhî hükümlerin âyetlerden istinbatına çokça yer vermiş, bu istinbatları ve tefsir meselelerini sıralayarak kitabını güzel bir tertiple tasnif etmiştir.

Bu ilmi öğrenmek isteyen İslami ilimler talebesinin eğitiminin; Allah Teâlâ’nın rızasına ulaştırabilecek şekilde ilim emanetini taşıma vazifesini yerine getirebilmesi ve ilimde derinleşme yolunun kendisine kolaylaşabilmesi için çeşitli şer’î ilimleri ve onlara hizmet eden Arapça dil bilimi gibi diğer ilimleri de kapsayıcı olması gereklidir.

Revâiul Beyân
Tam ismiyle Revâiu'l-Beyân Tefsîr-i Ayâti'l-Ahkâm mine'l-Kur'ân. Çağımız İslam dünyasının önde gelen müfessirlerinden ve aynı zamanda İslam hukuku profesörü olan Muhammed Ali es-Sâbûnî'nin (d. 1348/1930) kaleme aldığı bu eser, Kur'ân-ı Kerîm'de ahkâm ayetleri olarak isimlendirilen ibâdât, muâmeleât ve ukûbâtla alakalı âyet-i kerîmelerin tefsîrini konu alır. Mazhar Taşkesenlioğlu tarafından Türkçeye tercüme edilen bu eser, 1948'de İstanbul'da yayımlanmıştır.